De Volkskrant, 10 september 2003

Leni Riefenstahl (101) overleden

De Duitse regisseuse Leni Riefenstahl, beroemd en berucht om haar nazi-propagandafilm Triumph des Willens, is maandagavond in haar woonplaats Pöcking in Beieren overleden. Dat zei haar levensgezel Horst Kettner dinsdag. Ze werd 101.

Riefenstahl was de meest omstreden kunstenaar die Duitsland heeft voorgebracht. Fysieke schoonheid staat centraal in mijn werk, heeft ze zelf altijd gezegd. Haar belangrijkste films maakte ze echter in opdracht van de nazi's. Dat is haar de rest van haar leven blijven achtervolgen.

Desondanks bleef Riefenstahl tot op zeer hoge leeftijd actief. In de jaren '70 maakte ze na jaren van verguizing haar comeback met succesvolle fotoseries van de Nuba-stam in Sudan. Nog op haar honderdste trok ze een duikpak aan om onder water haaien te fotograferen.

Riefenstahls beroemdste films zijn Triumph des Willens, over de partijdag van de nazi's in Neurenberg in 1934, en Olympia, over de Olympische Spelen van 1936 in Berlijn. Riefenstahls camera- en montagetechnieken waren baanbrekend. Riefenstahl maakte weliswaar propaganda voor de nazi's, maar schreef tegelijkertijd filmgeschiedenis.

Riefenstahl heeft nooit afstand genomen van haar werk uit de nazitijd. "Ik ben nooit lid geweest van de NSDAP. Ik heb nooit een antisemitische uitspraak gedaan. Dus vertel me, waaraan ben ik dan schuldig?" zei Riefenstahl in een documentaire uit 1994. De kritiek begreep ze niet. "Ik lijd er al een halve eeuw onder. Dat zal niet ophouden voordat ik dood ben."

Haar biograaf Jürgen Trimborn wijst erop dat Riefenstahl geen afstand van haar nazi-films kon nemen omdat die juist het hoogtepunt van haar carrière vormden. 'Haar belangrijkste films maakte ze in het Derde Rijk.'

Vorig jaar nog stelde het Duitse openbaar ministerie een onderzoek tegen Riefenstahl in nadat ze had beweerd dat zigeuners die uit concentratiekampen waren gehaald om als figuranten op te treden in haar film Tiefland, niets was overkomen en dat zij alle 120 na de oorlog levend heeft teruggezien. Een zigeunerorganisatie diende een klacht in wegens ontkenning van de holocaust. Het OM zag uiteindelijk af van vervolging.

Riefenstahl, geboren op 22 augustus 1902 in Berlijn, begon haar carrière als danseres. Een knieblessure maakte daar een einde aan, waarna ze zich toelegde op film, eerst als actrice, later als regisseuse. Na de Tweede Wereldoorlog was ze voornamelijk actief als fotografe.

Riefenstahl zelf bagatelliseerde de politieke kant van haar nazi-films en hield vol dat ze zich alleen maar heeft laten leiden door haar zoektocht naar fysieke schoonheid. Die is zowel te vinden in Riefenstahls opnamen van wapperende hakenkruisbanieren, zeeën van marcherende naziuniformen en Duitsers in vervoering door de woorden van hun Führer, als in haar latere foto's van de goedgebouwde Nuba-mannen.

Hitlers antisemitisme heeft Riefenstahl naar eigen zeggen altijd veroordeeld. Wel gaf ze toe te zijn getroffen door zijn charisma - net als miljoenen andere Duitsers. Na Hitler voor het eerst gezien te hebben op een partijbijeenkomst van de NSDAP in 1932, schreef Riefenstahl een brief waarin zij vroeg hem te mogen ontmoeten. Riefenstahl en Hitler troffen elkaar op een strand in het noorden van Duitsland. Zij werden daarna vaker samen gefotografeerd. Nog jaren later circuleerden er geruchten dat de twee minaars zouden zijn geweest, wat Riefenstahl altijd heeft ontkend.

Vermoedelijk was Riefenstahl simpelweg blind voor Hitlers duistere kanten, of zelfs voor de politiek die hij voorstond. Riefenstahl maakte altijd een duidelijke scheiding tussen Hitler en de nazi-partij. In haar memoires benadrukte ze dat ze bijvoorbeeld niet veel begreep van de toespraak die Hitler hield op de bijeenkomst in 1932, maar gefascineerd was hoe de Führer zijn gehoor helemaal in zijn ban trok.

Naar eigen zeggen begon haar bewondering voor Hitler te wankelen toen Duitse burgers stierven tijdens geallieerde bombardementen en verdween haar adoratie helemaal toen de geallieerden haar na de oorlog foto's lieten zien van doden in concentratiekampen. 'Het was een afschuwelijke schok voor mij. Ik vond het onmogelijk om te geloven dat dergelijke dingen gebeurd zouden zijn op bevel van Hitler,' zei ze.

'Ik heb altijd meer oog voor het goede en het mooie dan voor het lelijke en het zieke,' zei Riefenstahl vorig jaar. 'Door mijn optimisme geef ik van nature de voorkeur aan de schoonheid in het leven en wil ik die vastleggen.'

Foute filmmaakster die cult werd

Haar leven lang zijn de films die ze in opdracht van het nazi-regime maakte haar nagedragen. Voor de maandag overleden Leni Riefenstahl was de kans die ze van Hitler kreeg echter de beste manier om als kunstenaar te doen wat ze wilde.

Haar naam, altijd goed voor grote woorden en harde kwalificaties, wordt nog altijd voorzichtig uitgesproken. Leni Riefenstahl. Een naam als een code, die bij toehoorders een alarm doet afgaan. Riefenstahl? Een foute plaatjesmaker! Of: een belangrijk filmauteur, die met haar visuele krachtexplosies de documentairekunst naar een hoger plan tilde.

De faam van de Duitse filmmaker Riefenstahl, maandag op 101-jarige leeftijd overleden, is onlosmakelijk verbonden aan de nazi-geschiedenis. Haar belangrijkste films - Triumph des Willens en Olympia - maakte Riefenstahl in opdracht van de nazi's. Ze was door Adolf Hitler zelf uitgenodigd de glorie van het nieuwe Duitsland te bezingen, en dat deed ze zonder enige terughoudendheid. Ze kon niet anders, zou Riefenstahl na de oorlog zeggen. Van excuses kon daarom, betoogde ze op haar honderdste verjaardag, geen sprake zijn. Ze was destijds jong, ambitieus, en ze kreeg de vrije hand. Wat wil een kunstenaar nog meer?

Riefenstahl maakte als zelfstandig regisseur drie lange speelfilms en twee korte. Haar reputatie steunt op twee titels: Triumph des Willens (over de vijfde Rijkspartijdag in 1933 Neurenberg) en Olympia (1936). Films die tot diep in de jaren tachtig nauwelijks te zien waren, omdat gedurende de naweeën van de oorlog het pact tussen de filmmaakster en de nazi's te precair was. Pas aan het begin van de jaren negentig zijn haar bekendste titels - nu op internet met vijf muisklikken te bestellen - onderdeel van de officiële filmgeschiedenis geworden. Ook de waardering voor de persoon Riefenstahl nam toe. De opportunistisch nazi-filmer van weleer kreeg langzaam maar zeker het aura van een eigenzinnige en sterke vrouw, die zich door de boze buitenwereld nooit heeft laten kielhalen.

De vrouw met de nazi-sympathieën werd meer en meer beschouwd als een kunstenares met een preoccupatie voor levenskracht. Haar oeuvre zou een speurtocht zijn naar energie en puurheid - een tocht die volgens deze interpretatie langs dynamische fascisten en getrainde lijven (Olympia) voerde, om na de Tweede Wereldoorlog via Soedan (portretten van volksstammen) en Indonesië (idem) op de bodem van de oceaan te eindigen. Daar richtte de hoogbejaarde Riefenstahl, een fervent diepzeeduiker, haar lens op vissen, koralen en zee-anemonen.

Deze romantische visie maakte het mogelijk dat haar werk op de valreep van haar leven overal ter wereld werd geanalyseerd en geëxposeerd, ook in de Torch Gallery in Amsterdam. Jodie Foster, al jaren werkend aan het plan om Riefenstahls leven te verfilmen, noemde haar 'een van de grootste regisseurs' ter wereld. Ze schreef een 669 pagina's tellende autobiografie ('bijzonder ongeloofwaardig als het fictie was geweest', oordeelde The New York Times). In de autobiografie benadrukte ze dat ook zij tot de slachtoffers van het nazi-tijdperk behoorde.

Leni Riefenstahl was, dat wordt nogal eens vergeten, niet Hitlers eerste keuze. De beste regisseurs van het land, onder wie Hitlers favoriet Fritz Lang, waren naar het buitenland gevlucht. De jonge en onervaren Riefenstahl, die bekendheid genoot als danseres en actrice, gaf de nazi's wat ze wilden: bombastische, expressionistische beeldverslagen met artistieke pretenties.

Als in Triumph des Willens - de titel werd door Hitler zelf bedacht - het vliegtuig van de Führer uit de wolken neerdaalt, klinkt onmiddellijk Wagneriaanse muziek. Wat volgt, is een massief gekadreerde inkijk in een werkdag van de grote leider. Riefenstahl, die goed naar het werk van de Russische regisseur Sergei Eisenstein had gekeken, filmde de kleine Hitler daarbij veelal van onderen, zodat hij in de bioscoop een reusachtige indruk wekte.

Het bekendste beeld uit Triumph des Willens, als nieuwsfragment wel altijd beschikbaar geweest en daardoor een archetype van Riefenstahls poëtica geworden, is een totaalshot van duizenden SS'ers. Zij staan, aan twee kanten, in gelid opgesteld. In een baan van licht loopt de grote leider naar zijn spreekgestoelte, waar hij vervolgens aan een van zijn monologen begint.

Na de oorlog leefde de regisseur twintig jaar in de anonimiteit. Aan het einde van de jaren zestig liet ze weer, als fotografe, van zich horen. Maar nooit kon ze ergens verschijnen of het verleden eiste alle aandacht op, een mechanisme waar ze zelf debet aan was omdat Riefenstahl nog altijd verdiende aan de vertoningsrechten van Triumph des Willens en Olympia, en bovendien een levendige handel was begonnen in stills uit haar werk, die als gesigneerde Riefenstahls op de markt kwamen. Verwerpelijk en amoreel, vonden de tegenstanders. Voor anderen was het bezitten van een 'echte Riefenstahl' een ware fetisj geworden. De koppigste vrouw van de twintigste eeuw was uiteindelijk cult geworden.